Heiligenbeeldjes brengen Kerst in huis

ill860
Webredactie  | Plaatsingsdatum: 20 december 2018 

De manifestaties van de gele hesjes, de ‘veldslagzaterdagen’ in Parijs en de aanslag in Straatsburg van vorige week hebben de Franse kerstvoorbereidingen een ander elan gegeven. Kerst lijkt nog verder weg dan het al was.
 
De aanslag van afgelopen dinsdag heeft het hart van de Fransen geraakt. ‘Waarom nog Kerst vieren als ons land overhoop ligt en het vrede op aarde zo ver te zoeken lijkt? Ons hoofd staat er totaal niet naar!’ Kerst zal met name in de Elzas nooit meer hetzelfde zijn.
Toch zijn de straten in Frankrijk versierd en verlicht. De kerstmarkten zijn opgebouwd, maar staan net als alle andere kerstactiviteiten onder hoge beveiliging. De Fransen doen hun kerstinkopen, maar met vertraging want door de vele manifestaties waren de afgelopen zaterdagen veel toegangen tot winkelcentra geblokkeerd.
De commercie heeft behoorlijk verlies geleden. Nu voor komend weekend een zesde ‘gele zaterdag’ is afgekondigd maken de Fransen zich zorgen of ze wel op tijd bij hun familie zullen komen om samen Kerst te vieren, want voor velen betekent dat namelijk een groot deel van Frankrijk doorkruisen.
 
Traditie
Hier in de Provence is de Adventstijd een feestelijk gebeuren met Provençaalse dans en muziek in de straten. Vooral het opzetten van je crêche (kerststal) is een belangrijke jaarlijkse traditie hier. Ondanks de voelbare ontevredenheid en angst voor de toekomst, staan de Fransen bij de ‘santonskraam’ en kopen daar hun kerststalfiguurtjes.
Ik zie dat de ‘Maria-Jozef- Kindje-Jezus-beeldjes’ veel verkocht worden. Een meneer vertelt dat hij een nieuw Jezuskind wil kopen, dit keer eentje die wat meer glimlacht en de armen open heeft, dat ziet er gewoon wat gezelliger uit. Vervolgens pakt hij er ook nog een paar mooie engeltjes bij. “Zo, dat zal onze crêche verlichten in deze donkere tijden.”
 
Kleine heilige
Santon is een Provençaals woord voor ‘kleine heilige’, het zijn met de hand beschilderde figuurtjes van gebakken klei die samen met de klassieke kerststalfiguren een tafereel vormen. Naast Jozef, Maria en het kindje, de herders en de koningen zijn er allerlei dieren en figuren uit de Provence: vissers, wijnmakers, bakkers, schilders, moeders met kinderen, schoenmakers en andere ambachtslui. Je kunt het zo gek niet bedenken of er is wel een santon van gemaakt. Ze dragen allemaal typische Provençaalse klederdracht. Al die figuren, in hun verscheidenheid en veelkleurigheid, hebben een ding gemeen: ze brengen vanuit hun werk of levenservaring een geschenk voor het kindje Jezus mee.

De santons zijn ontstaan tijdens de Franse Revolutie, aan het einde van de achttiende eeuw. Alle geloofsuitingen werden toen verboden en in 1794 mochten de gelovigen niet meer samenkomen. De kerststallen verplaatsten zich naar de huiselijke kring. Omdat de grote beelden uit de kerk niet in de huizen pasten, maakten de bewoners van de Provence in het geheim kleinere beelden. Modellen voor de figuren waren de eigen dorpsbewoners, gaandeweg bouwde men een heel dorp met mensen en gebouwen.

Steeds meer kunstenaars legden zich toe op het vervaardigen van de santons. Ze worden ‘santonniers’ genoemd, in elke grote stad in de Provence is wel een Santon-atelier. Een van de gerenommeerdste santonniers is ‘Maison Fouque’ in Aix. Al vier generaties lang worden daar de santons met de hand gemaakt, gebakken en beschilderd. Met iedere generatie komen er nieuwe beeldjes bij. De collectie bestaat ondertussen uit 1800 figuurtjes. Iedere santon heeft z’n eigenheid.

 
Aanwezig
De verkoopster vertelt me dat ze vaak families stimuleert om ieder lid z’n eigen santon te laten kiezen. Als een kind bijvoorbeeld elders gaat studeren of in het buitenland gaat werken en niet present kan zijn met Kerst, is hij in de door hem gekozen santon toch aanwezig. En als iemand is overleden, dan zou je een santon kunnen kiezen die het meest overeenkomt met wie diegene was, dat beeld wordt dan dichtbij de ‘Heilige Familie’ van Maria, Jozef en het Kind gezet.
Het atelier van familie Fouque is het bezoeken waard. Je kunt het modelleren, bakken, drogen en beschilderen van dichtbij bekijken en de kunstenaars zelf ontmoeten. Tussen alle creaties staat ook de bekendste santon: ‘Coup de Mistral’, die als meesterstuk wordt beschouwd van de santonkunst. Met dit beeldje dat in 1952 is ontworpen, bracht Paul Fouque ‘beweging’ in het beeldje door de mantel van deze herdersfiguur een golfbeweging te geven, alsof de mistralwind er door heen waaide. Dat was een revolutionaire ontwikkeling en maakte de beeldjes vanaf toen ‘levendiger’.
 
Hoewel niet alle kopers de echte essentie van Kerst vatten, stemde het me ergens wel verheugd dat ‘het Kindje Jezus’ toch z’n weg vindt naar de Provençaalse huizen. Alleen dit Kind kan traditie, cultuur, gelehesjesboosheid en aanslagangst doorbreken en verlichten met de liefde en vrede die Hij brengen zal, waar zoveel Fransen uiteindelijk naar op zoek zijn en naar verlangen.
 
Harriëtte Smit is landelijk jeugdwerkadviseur bij Unepref en woont in Aix-en-Provence.

Reageer op dit artikel