Care4Malawi

weblog Rieneke & Gert van de Pol

Pepani

ill860

Vanochtend vroeg is Owen gestorven. Plotseling. Hij was de oudste zoon van de familie Sikwese – een paar huizen verderop – en zat in Euthini op een middelbare school. Daar verbleef hij dus bijna het hele jaar, een kleine anderhalf uur hier vandaan. Misschien hebben we hem weleens gezien, in de vakantie bijvoorbeeld, maar we kenden hem niet.

Een droevig bericht

Het droevige bericht kwam als eerste bij ons binnen via de appgroep van predikanten in Ekwendeni. Nadat ik rond het middaguur thuis was gekomen hoorden we het tijdens de lunch op onze veranda: een paar huizen verderop werd gejammerd en gehuild, maar ook gezongen.
Na de lunch gingen ook wij naar het huis van de familie om ons meeleven te betuigen. Ik deed m’n colbert maar aan, hoewel ze voor zulke momenten geen kledingcode hebben. In het zakje van m’n colbert stak ik een biljet van 2.000 Malawische Kwacha. Want het is gebruikelijk – ook hier was dat het geval – dat je je meeleven onder andere laat blijken door een gift achter te laten voor de getroffen familie. Aanvankelijk vonden we dat maar een rare gewoonte: geld geven rond een begrafenis. Maar inmiddels voelt het al wat anders: de in rouw gedompelde familie heeft het nu al moeilijk genoeg, dus het is echt een steun in de rug als de gemeenschap om hen heen (een groot deel van) de kosten draagt die met de begrafenis gemoeid zijn.

Condoleren

Bij de woning aangekomen gaan we uiteen. Rieneke gaat naar binnen, want daar zitten de vrouwen. Zelf blijf ik buiten, waar de mannen zich bevinden. Ik ga eerst in de kring zitten van familieleden. Zo doe je dat. Je zegt op z’n minst ‘pepani’ – in deze setting iets als: ‘van harte gecondoleerd’. Je kunt ook meer zeggen om uiting te geven aan je verdriet en je meeleven. Als je met meerdere mensen tegelijk komt, gebeurt dat bijna altijd en doet een van hen namens de hele groep het woord. Vervolgens vertelt iemand van de familie de toedracht van het overlijden. De bezoekers luisteren en laten tussendoor nog heel wat keren het woord ‘pepani` vallen.
Net als ik ben aangeschoven, komen ook de dominee en een paar mannen van de kerkenraad erbij zitten. Een van hen betuigt namens hen allen hun meeleven, en vervolgens vertelt een familielid wat er is gebeurd. Met een paar jongens was Owen vanochtend vroeg water wezen halen. Toen ze op de terugweg waren zakte hij plots in elkaar. Zijn vrienden haalden hulp, de jongen werd naar het ziekenhuis gebracht, maar daar kon de arts alleen maar de dood constateren.
Het betuigen van meeleven – pepani – wordt een paar keer herhaald. Dan staan de dominee en zijn mannen op en gaan ze iets verder weg zitten. Ik sluit me bij hen aan. Zo maken we de stoelen vlakbij de familie weer vrij voor anderen die komen.

Mannen onder elkaar

Bij niemand van de mannen bespeur ik iets van emotie of verslagenheid. Die zullen er misschien wel zijn, maar ik merk het in elk geval niet. De meesten brengen al pratend de tijd met elkaar door.
Voor zover ik kan nagaan – maar er kan mij gemakkelijk iets ontgaan – praten ze niet over Owen, over het verdriet dat deze familie getroffen heeft. Het gaat over andere dingen - de dingen die op dit moment spelen in land, kerk of dorp. Over het afschuwelijke ongeval van gisteren, bijvoorbeeld, dat is uitgeroepen tot nationale ramp. Ruim 100 km hier vandaan kwamen 21 soldaten om het leven toen de truck waarin ze vervoerd werden uit de bocht vloog en meerdere keren over de kop ging. Of het gesprek gaat over de uitspraak van de rechter, die enkele dagen geleden de synode in het gelijk stelde. De dominee die zich twee jaar geleden met een deel van zijn gemeente van de CCAP afscheidde heeft geen enkel recht op het kerkgebouw, de pastorie of banktegoeden: dat alles behoort de synode toe. Een ander gespreksonderwerp dat ik voorbij hoor komen – al kan ik lang niet alle details volgen – betreft de werkzaamheden die zijn gestart om een betwist stuk land in Ekwendeni bouwrijp te maken: het land, dat eigendom is van de kerk, was jaren geleden in gebruik genomen door dorpelingen, die het gaandeweg als een recht waren gaan beschouwen om daarop hun maïs te verbouwen. Ze wilden dat onder geen beding prijs geven. Toch gaat de kerk nu op dat stuk grond bouwen, al ging dat niet zonder slag of stoot.
Daarover gaan de gesprekken, buiten bij de mannen.

Jaloers

Daar tussen de mannen zit ik al spoedig jaloers te zijn. Ik ben jaloers op de vrouwen, die daar binnen zitten. Want ik hoor wat daar gebeurt. Daar wordt niet gepraat. Daar wordt gehuild en geschreeuwd. Daar wordt gezongen: het ene lied na het andere. Daar wordt gebeden: de vrouwen wisselen elkaar af, spontaan gaat telkens weer een ander voor in gebed. Dáár wil ik eigenlijk het liefst zijn: waar het verdriet tenminste gedeeld wordt en waar zó gezongen en gebeden wordt dat er kracht en troost van uit gaat. Stilletjes neurie ik af en toe mee, ik neem de woorden in me op – voor zover ik ze kan verstaan. “Yesu, mukunditemwa” – Jezus, u houdt van mij… Ik zit bij de mannen, maar mijn hart is meer daar binnen.
Tegelijk kijk ik om me heen. Een vrouw komt aanlopen, in de richting van het huis. Als ze dichtbij is, lijkt het alsof er een knop omgaat: ze begint van het ene op het andere moment te jammeren en te weeklagen en loopt dat doende het huis binnen. Zo deden de klaagvrouwen waarover we in de Bijbel wel lezen dat ook, schiet het door me heen. Of werd deze vrouw echt door emotie overmand toen ze het huis naderde?
Terwijl ik alles in me op zit te nemen, tikt de dominee me op de arm. “We gaan naar binnen”, zegt hij. Ik ben benieuwd wat er nu gaat gebeuren en loop mee. We blijken naar het huis van de buren te gaan. Daar staat voor de dominee en de leden van de kerkenraad sima klaar, met kleine visjes en met kool. Blijkbaar vinden ze dat ik daar bij hoor te zijn, willen ze dat ik mee-eet. Ik neem een klein beetje sima en wat kool. Per slot van rekening had ik thuis al geluncht. En ik zou liever zingen en bidden bij de vrouwen, in het huis hiernaast.

Ongecompliceerd

Wat een verschil met Nederland! Wat in Nederland op zo’n dag veel tijd in beslag zou nemen, ontbreekt hier allemaal: de tekst voor de rouwkaart opstellen, bijbehorende adressenlijsten maken of checken, het uitzoeken van een kist, een uitvoerige bespreking met de uitvaartleider over hoe de begrafenis moet gaan verlopen en met de dominee over de dienst op de dag van de begrafenis. Niets van dat alles.
Vanaf het moment dat het verschrikkelijke bericht bekend wordt, weet iedereen wat hij of zij moet doen, en wie wanneer de leiding heeft. Buren staan klaar om alles wat geregeld moet worden in goede banen te leiden, waaronder de aanvoer van eten en drinken en het in ontvangst nemen en registreren van giften. Iedereen komt naar het huis van de getroffen familie toe om zijn of haar meeleven te betuigen. Af en toe nadert een hele groep de woning, vaak al zingend: de ene keer zijn het de vrouwen van de women’s guild, even later de mensen van het Health College (waar vader werkt) of op weer een ander moment die van het ziekenhuis (waar moeder werkt).

Afscheid

Als we te horen krijgen dat het nog een uur of twee zal duren voordat het lichaam van de jongen bij de woning aan zal komen, gaan we – net als veel mensen – tussendoor een tijdje naar huis.
Het is al bijna donker als de witte auto arriveert met de kist waarin de jongen ligt. Anders dan we in Nederland gewend zijn, draagt ook de chauffeur van deze lijkauto geen ‘passende’ kleding. Met zijn shirt maakt hij reclame voor het biermerk dat ook in Malawi erg bekend is, ‘Carlsberg’.
De kist wordt naar binnen gedragen en dat maakt begrijpelijkerwijs veel emoties los.
Even later wordt er buiten, vóór de woning, een korte plechtigheid gehouden. De dominee spreekt een gebed uit. Daarna zijn er enkele sprekers, waaronder een opa van de jongen. Twee mannen zetten een statief neer, met daarop een soort bouwlamp. Na de toespraken wordt er volop gezongen door een koor – een groep die zich buiten bij de voordeur heeft opgesteld.

Tenslotte gaat de dominee naar binnen, samen met een paar kerkenraadsleden en een aantal jonge mannen. We kunnen buiten horen dat de dominee er enkele woorden spreekt en opnieuw een gebed doet. Dan begint men te zingen. Het is een lied dat iedereen blijkt te kennen, de mensen buiten nemen het over en zingen mee. Onder dat gezang dragen de jonge mannen de kist het huis uit en plaatsen die in de lijkwagen. De moeder van Owen is vol verdriet, ze blijft maar roepen: “Mwana wane! Mwana wane!” – “Mijn kind, mijn kind!” Het zijn hartverscheurende momenten, waarop je alleen maar heel stil kunt zijn.
De moeder, de vader, het hele gezin en de familie nemen plaats in een bus, die al enige tijd klaar staat. De dominee doet opnieuw een gebed. De auto met het lichaam van de jongen rijdt weg. Iemand anders neemt kort het woord om iedereen te danken voor zijn aanwezigheid en uit te spreken dat de plechtigheid nu ten einde is gekomen.
Even later lopen drommen mensen op de weg. Iedereen gaat naar huis, alleen de getroffen familie niet. Zij verlaten hun huis juist en vertrekken met het lichaam van Owen naar Karonga, waar hij morgen begraven zal worden.
Het is volle maan. De avond is gevallen, maar toch is er verrassend veel licht op aarde. Donker, maar toch licht – zou dat ook voor deze familie zo kunnen zijn?
 

Reageer op dit artikel

Geen Facebook? Reageer dan hier.

  • peter jiskoot

    4 november 2017, 11:20

    Beste Gert en Rieneke,

    Dank voor julle mooi beschreven bericht naar aanleiding van het overlijden van Owen. Ik had op de dag zelve al eerder bericht ontvangen vanuit het College of Health Science. Met de vader van Owen heb ik veel van doen. De tradities rond het overlijden zijn ons niet onbekend. De achterliggende gedachtes daarover zijn beschreven in een soort boekwerk wat ik kreeg overhandigd van de Nederlandse Nonnen toen ik in 1973 in Malawi in hun ziekenhuis te werk werd gesteld. Dat gaat over alle mogelijke traditionele opvattigen over geboortes, leven en dood in Malawi. Een deel van het gedrag wat je zo duidelijk beschrijft heeft kennelijk te maken met de achterliggende gedachte dat iets of iemand te maken heeft met de oorzaak van de dood.
    Veel groeten van ons vanuit Zeist.
    Peter en Antoinette


  • Linda Fischer

    5 november 2017, 11:27

    Wat een indrukwekkend en emotioneel bericht , bijzonder om zoiets van die andere wereld te lezen door jullie ervaringen. Zie altijd uit naar jullie bericht ! God Zegenen jullie, Rieneke en Gert

Uitgezonden door

Wij zijn uitgezonden door de GZB, een zendingsorganisatie binnen de Protestantse Kerk in Nederland. De roeping van de GZB is om wereldwijd mensen te bereiken met het Evangelie, zodat zij God leren kennen en groeien in geloof. Meer info vind je op de website van de GZB.

Blijf op de hoogte

Ik meld mij aan voor:

Wij gaan zorgvuldig om met uw gegevens. Lees hier meer over de privacy policy van de GZB.