We moeten leren zwemmen

Waarom moet de kerk in Zuid-Papua leren zwemmen? Eenvoudig is het niet om uit te leggen. Helemaal als je bedenkt dat dit de eerste keer is voor mij in het uiterste oosten van Indonesië. Ik woon zelf op het meest westelijke eiland Sumatra. Als ik alleen de vlieguren tel, is Merauke, Zuid-Papua nog bijna zeven uur vliegen bij mij vandaan. Naast een ledenvergadering met de Indonesische Raad van Kerken (PGI), had ik een ontmoeting met een aantal predikanten uit de Evangelisch Christelijke kerk van Papua (GKI-TP) over de huidige situatie in Zuid-Papua.

Situatie in Zuid-Papua

Wat is er aan de hand in Zuid-Papua? De overheid is bezig met het uitrollen van het ‘Proyek Strategis Nasional’ (PSN). Een project dat gericht is op de zelfvoorziening van voedsel en energie. Nog niets aan de hand zou je denken. Wat alleen het geval is: de overheid houdt meer rekening met grote bedrijven, dan met de behoeften en lokale wijsheid van plaatselijke gemeenschappen. Bovendien vormen grootschalige palmolie- en suikerrietplantages een bedreiging voor de biodiversiteit, de bosecosystemen en de traditionele voedselzekerheid van de bevolking van Papua. In de provincie Zuid-Papua alleen al is het plan om 486.939 hectare bos vrij te maken. Dit is groter dan de oppervlakte van Noord- en Zuid-Holland samen! Ontbossing is niet iets van gisteren. In de afgelopen dertig jaar is in Papua ongeveer 688.000 hectare aan oerwoud verloren gegaan. In 2022-2023 is maar liefst 552.000 hectare van het natuurlijke bos van Papua gekapt (de data hierboven komen van WALHI, Indonesische milieuorganisatie). Er zijn al verschillende gebieden in Zuid-Papua onder water gelopen. Er zijn al gemeenschappen uit hun dorpen verjaagd. Overstromingen dreigen, omdat de bomen die het regenwater normaal gesproken opnemen er niet meer zijn. Wat de situatie extra ingewikkeld maakt: de overheid zet militairen in om het PSN-project uit te zetten. ‘Hoewel Zuid-Papua een van de veiligste gebieden is van heel Papua, voelt het door zoveel militaire aanwezigheid als oorlogsgebied’, zei een van de predikanten die ik sprak. Er is niet alleen de dreiging van het water, maar ook de dreiging en intimidatie van militairen in Zuid-Papua om vooral maar mee te werken aan het overheidsproject.

Protest

Van heel veel kanten klinkt er protest over wat er in Papua gebeurd. Vanuit Indonesische en internationale milieuorganisaties, vanuit mensenrechtenorganisaties, vanuit de gemeenschappen in Papua zelf en ook vanuit de kerken. ‘Stop PSN!’ ‘Weiger PSN!’ Want vanuit ecologisch, economisch, sociaal, mensenrechten, religieus oogpunt klopt er niets van dit ‘Proyek Strategis Nasional’. Aan het einde van de openingsceremonie van de vergadering van de Indonesische Raad van Kerken vond er een protestactie buiten plaats, georganiseerd door een plaatselijke gemeenschap van de Malind Anim. De algemene voorzitter ging met hen in gesprek en sprak zijn solidariteit uit. Ook werd er aan het einde van de vergadering een gezamenlijk statement gedaan, zoals je op dit filmpje kunt zien. Dit is de vertaling:

VERKLARING VAN DE KERKEN IN INDONESIË
 De Indonesische Raad van Kerken (PGI) hield van 30 januari tot en met 2 februari 2026 een vergadering in Merauke, bijgewoond door vertegenwoordigers van 105 lidsynodes, 30 plaatselijke raden, evenals oecumenische organisaties en partners van de PGI. Na onderzoek te hebben gedaan en geluisterd te hebben naar de stemmen van de bevolking van Papua, de kerken in Papua en de burgerraad van Papua (MRP), verklaren wij het volgende:

1. Kerken in Indonesië steunen de bevolking die het Nationaal Strategisch Project in Papua afwijst.
2. Kerken in Indonesië wijzen militarisme en autoritarisme in Indonesië af en bevorderen waardering voor democratie en mensenrechten.

Merauke, 2 februari 2026
WEIGER PSN! WEIGER, WEIGER, WEIGER!

Niet alleen maar protest

Toch is de praktijk weerbarstiger en klinken er ook andere geluiden. Ik vroeg een student uit Merauke hoe zij dacht over PSN. Ze vertelde dat haar vader op een van de plantages werkt en dat hij dus indirect zijn brood — lees: rijst — verdient aan het overheidsproject. 'In mijn hart ben ik tegen PSN, ook mijn vader is ertegen, maar als PSN stopt, hoe moeten wij dan verder? De suikerrietplantages geven veel werkgelegenheid in dit gebied. Het blijft een dilemma voor mij.' Volgens haar zou er een alternatief geboden moeten worden voor PSN om werkloosheid te voorkomen.

Een gemeentelid verwoordde het zo: 'Waarom zouden we niet alles in goed overleg kunnen doen? Het is van belang dat alles goed gecoördineerd wordt en niet met militaire dreiging. Werkgelegenheid creëren lijkt mij een goede zaak.'

Land weggegeven voor 45 jaar

Een andere situatie speelt in een kampung die grotendeels bestaat uit kerkleden van de Evangelisch Christelijke Kerk (GKI-TP). Deze gemeenschap heeft momenteel geen eigen predikant. De naburige predikant vertelde mij dat ze kort geleden akkoord zijn gegaan met de verhuur van hun land aan een groot bedrijf. 'Zo jammer dat ze mij niet hebben betrokken bij deze grote beslissing. Ik had hen graag willen wijzen op hun rechten. Ze zijn nu een huurcontract aangegaan voor 45 jaar, maar hier zitten allerlei haken en ogen aan. Volgens bepaalde wetgeving zou het land na 20 jaar eigendom kunnen worden van de verhuurder, dus in dit geval het bedrijf. Veel gemeenteleden zien alleen de economische voordelen op korte termijn, maar overzien de ecologische, economische en sociale gevolgen voor de toekomst niet.'

De hand ophouden in plaats van jagen

De predikant vertelde ook dat gemeenteleden maandelijks geld ontvangen van de overheid, zoals in veel andere kampungs het geval is. 'Elke maand komt er een overheidsambtenaar geld brengen, maar er vindt totaal geen begeleiding plaats, terwijl dat wel zou moeten. Veel mensen hier zijn gewend om maar één of twee dagen vooruit te denken. Er wordt gejaagd voor die dag. Er wordt gekookt voor die dag. Ook geld wordt meteen dezelfde dag uitgegeven. Wat er nu gebeurt, is dat de gemeenschap alleen nog maar de hand ophoudt. Ze zijn zelfs gestopt met jagen. Ze raken steeds meer vervreemd van hun sterke band met Mama Aarde.'

Volgens de predikant is dit niet de enige kampung waar een verschuiving plaatsvindt in de fundamentele tradities, overtuigingen en gebruiken van de adat.

Leren zwemmen

De kerk moet leren zwemmen in deze ingewikkelde en gevaarlijke situatie. In de kleine dorpen en kampungs, ver van de grotere steden, zijn het vooral de predikanten die kerkleden en andere burgers begeleiden. De dominee wil hen beschermen. Daarom helpt hij of zij hen de voor- en nadelen af te wegen wanneer grote bedrijven een bod doen op land dat al eeuwen in bezit is van hun voorouders. De predikant wijst hen op hun rechten, leert hen kritisch denken en benadrukt het belang van onderwijs. Via preken en gesprekken maakt hij duidelijk hoe cruciaal het is om te leren omgaan met geld. Hij begeleidt hen wanneer trauma's uit het verleden herleven bij het zien van zoveel militairen. De dominee herinnert hen aan de toekomst van hun kinderen en kleinkinderen — hoe belangrijk het is om niet alleen aan de korte termijn te denken, maar ook aan de toekomst van Mama Aarde en het land Papua.

Een oproep aan de kerk in Nederland

De predikanten van deze partnerkerk van de Protestantse Kerk in Nederland hopen dat de pijnlijke waarheid gehoord en versterkt wordt door de kerk in Nederland. Laten we bidden dat onze broeders en zusters in Papua hun hoofd boven water houden — in een situatie die letterlijk én figuurlijk dreigt te overstromen, nu de bomen die het regenwater moesten opnemen er niet meer zijn.